هواشناسی کوهستان بولتن پيشبينی کوهستان هشدار پايش و توسعه مقالات و کتب مرتبط تماس با ما ارسال عکس معرفی

تغییر آب‌وهوا و مناطق کوهستانی

تغییر آب‌وهوا و مناطق کوهستانی

خوش اخلاق، فرامرز، فرید مجتهدی، نیما، نگاه، سمانه، هادی نژاد صبوری، شبنم، ‌1397، تغییر آب‌وهوا و مناطق کوهستانی، نگرانی جهانی، نشر فرهنگ ایلیا.
محیط‌زیست کوهستان دارای ویژگی عمده‌ای به نام شکنندگی است. این حساسیت به‌دلیلِ وجود مجموعه‌ای از عناصر و عوامل محیطی است. حضور هم‌زمان و توامان ویژگی‌های هندسیِ چون گوناگونی و وردایی ارتفاع، شیب و سیمای شیب، خود نمونه‌ای از عوامل موثر بر تنوع، دگرگونی و شکنندگی محیط‌های کوهستانی است. گوناگونی و تغییر شدید ناهمواری به‌‌عنوانِ برآیند سه عامل پیش‌گفتۀ نتیجه‌ی مشخص را نمایش می‌دهد و آن، اختلاف در تابش دریافتی است، همین تفاوت تابشِ دریافتی به‌عنوانِ نیروی محرکۀ جو، گونا‌گونی شرایط جوی را در مناطق کوهستانی رقم می‌زند. ویژگی ‌که توانایی و قابلیت ناپایدار بودن شرایط جوی در کوهستان را توجیه می‌کند. تعریف علمی کوهستان حضور توامان عامل ارتفاع و شیب است، که مفهوم کاملی از ناهمواری را می‌رساند.
در میانِ مولفه‌های سامانۀ آب‌وهوا، کوهستان (ناهمواری) نمودِ کاملی از نقشِ عامل سنگ‌کره است. بیشترین تاثیر سنگ‌کره را می‌توان در اثر ناهمواری بر جوّ و برهمکنش میان آن‌ها جستجو کرد. ویژگی‌های جغرافیایی محیط کوهستان را می‌توان پیچیدگی ناهمواری، شرایط جوی و آب‌وهوای بسیار متنوع و متغیر، تنوع زیستی و مخاطره‌های محیطی ویژه و متنوع آن دانست. نگاهی به نگاشت‌های عددی از محیط‌زیست کوهستان، اهمیت و جایگاه این واحد جغرافیایی را نشان می‌دهد. حدود 23 درصد مساحت خشکی‌های زمین منطبق بر پهنه‌های کوهستانی است. تقریباً 915 میلیون نفر از جمعیت جهان در مناطق کوهستانی زندگی می‌کنند، یعنی سهمی در حدود 13 درصد از جمعیت جهان. نزدیک ‌70 درصد این جمعیت در سکونتگاه‌های روستایی تجمع یافته‌اند. حدود 25 درصد تنوع‌زیستی خشکی در مناطق کوهستانی یافت می‌شود. تقریباً 23 درصد جنگل‌های جهان در مناطق کوهستانی قرار دارد و 80 درصد منابع آب شیرین نیز از مناطق کوهستانی تامین می‌شود. تمامی این اطلاعات نشان از اهمیتِ کوهستان داشته و در کنار آن دامنۀ تأثیر تغییر آب‌وهوا بر حیات جامعه بشری را نشان می‌دهد، به‌طوری‌که فقط در بخشِ تامین منابع آب شیرین این تاثیر می‌‌تواند نتایج فاجعه‌باری به همراه داشته باشد.
کالا و خدماتی که زیست‌سامانه‌های کوهستانی ارائه می‌دهند، عبارتند از؛ الف) ورزش‌های کوهستانی و گردشگری، ب) زیبایی‌شناسی، ارزش‌های معنوی و الهام‌بخشی، ج) خدمات سلامتی، آب معدنی، د) گونا‌گونی گونه‌های بومی جانوری و گیاهی کوهستانی و منحصربه‌فرد، ﻫ ) منابع ژنتیک، جنگل‌های میوه‌ دانه‌دار، و) تولید و دانش بومی، ز) رویشگاه‌ها و مراتع طبیعی، ح) منابع معدنی، ط) گرده‌افشانی و پالایش، ی) ایجاد و پیرایش مخاطره‌ها، ذخیره کربن، تشکیل خاک، حفاظت حوضه‌های آبخیز، ک) ذخیره‌سازی آب، ل) نمایشگر تغییرهای جهانی، فرسایش و تخریب، هوازدگی و م) شکل‌گیری هوا، پیرایش آب‌وهوا.
مناطق کوهستانی جایگاه بسیاری ‌از مخاطره‌های طبیعی است. بسیاری‌از واحدهای کوهستانی نسبت به رخ‌داد برخی‌از مخاطره‌های طبیعی حساس هستند. کوچک‌ترین تنشی، شرایط متوازن موجود را از حالت نرمال خارج می‌کند. اثرهای بسیاری از مخاطره‌های طبیعی در مناطق کوهستانی، ژرف‌تر است. بنابراین در صورت در نظر گرفتن فرض تاثیر برابر گرمایشِ جهانی و تغییر آب‌وهوا در سراسر جهان، به‌دلیل ویژگی‌های خاص محیطی و زیست‌ِمحیطی مناطق کوهستانی، درجه تاثیر عوامل یادشده بر کوهستان‌ها بیشتر از دیگر واحدهای جغرافیایی است. این ویژگی‌های متفاوت جغرافیایی اثر خود را در شرایط محیطی و انسانی نیز نمایان می‌کند. همین مسئله یکی‌از عوامل اصلی در حاشیه‌ قرارگیری مناطق کوهستان از منظر توسعۀ پایدار است. شرایط زندگی در مناطق کوهستانی نیازمند سازگاری پیچیده و ظریفی است و غلبه بر شرایط محیطی کوهستان در تمامی جنبه‌های زندگی موجودات زنده و بشر خود را نمایان می‌سازد، و به‌همین‌ دلیل است که بسیاری‌از مناطق کوهستانی فقط با‌توجه‌‌به گسترش فن‌آوری‌های نوین قادرند که شرایط سکونت تقریباً دائمی را به‌ویژه در فصل سرد فراهم ‌کنند. محدودیت خاک، فراوانی زمین‌های دارای شیب زیاد و برونزدهای صخره‌ای شرایط و شیوۀ معشیتی محدودی را در کوهستان‌ها فراهم می‌کند. در بسیاری از مناطق کوهستانی تنها معیشت قابلِ انجام، دام‌داری بوده و است که خود نهایت سازگاری بشر را با محیط خشن کوهستان را به نمایش می‌گذارد. تغییر آب‌وهوا اثر خود را بر تمامی سامانه‌های طبیعی و انسانی کره زمین می‌گذارد. باتوجه‌به به برهمکنش این سامانه‌ها، تاثیر و پیامدهای تغییر آب‌وهوا همه مولفه‌های سامانه کره زمین را متاثر خواهد کرد. تنها تفاوت موجود، میزان آسیب‌پذیری زیرسامانه‌های موجود از این تاثیرات است. به‌دلیلِ شکنندگی محیط‌زیست کوهستان و اهمیتی که در سامانه‌های زیستی دارد، هرگونه تغییر شرایط آب‌وهوا می‌تواند کالا و خدمات مهم این سامانۀ زیستی را متاثر کند. تاثیر بر منابع آب شیرین موردِ استفاده توسط بشر، یکی‌از مهم‌ترین تاثیر تغییر آب‌وهوا بر محیط‌زیست کوهستان است. این مسئله با‌‌توجه‌‌به تاثیری که بر منابع برف و یخچال‌های کوهستانی دارد، بدونِ شک دارای پی‌آمدهای حیاتی هم برای محیط کوهستان و هم تمامی سامانه‌های زیستی مرتبط با آن است. تهدید منابع آب شیرین، از بین رفتن گونه‌های گیاهی و جانوری مختص کوهستان‌ها، افزایش فراوانی و شدت مخاطره‌های طبیعی، کاهش کیفیت مناظر و چشم‌اندازهای طبیعی و‌... همگی ازجملۀ اثرهای تغییر آب‌وهوا و گرمایش جهانی بر سامانه‌های کوهستانی هستند.
ایران کشوری کوهستانی است، به‌طوری‌که 53 درصد مساحت ایران در ارتفاعی بین 1000 الی 2000 متری قرار گرفته‌است. حدود 15 درصد از مساحت ایران، شیب بالاتر از 30 درصد دارد.‌ مساحتی بالغ بر 260000 کیلومترمربع از ایران (مساحتی برابر با کشور نیوزلند) در ارتفاع بالای 2000 متر قرار دارد. حال توجه به این مسئله مهم است که هرچند خصیصه بزرگ جغرافیایی ایران کوهستانی بودن آن است، بااین‌حال، مجموعۀ سازمان‌ها و طرح‌هایی که به سنجش شرایط محیطی مناطق کوهستانی می‌پردازند، به شکل تاسف‌برانگیز و هشدار‌دهنده‌ای معدود یا به بیان صادقانه ناچیز است.‌ به‌عنوانِ مثال، تنها 31 ایستگاه همدید در ارتفاع بالای 2000 متر در کشور وجود دارد و جالب ‌این که از این تعداد تنها 2 ایستگاه در بالای ارتفاع 2500 متر موجود است. به دلایلی از‌جمله فقدان و عدمِ پراکنش مناسب ایستگا‌ه‌های هواشناسی در مناطق کوهستانی، نبود توجه و عزم در زمینه بررسی اثر تغییر آب‌وهوا بر مناطق کوهستانی، دیدگاه شفافی در این زمینه وجود ندارد.
کوهستانی بودن ایران و جدی بودن مسئله گرمایش جهانی و تغییر آب‌وهوا و همچنین سهل‌انگاری در زمینه شناسایی و کاهش اثرهای این پدیده در کشور، عمده دغدغۀ مترجمین برای انتشار این اثر سودمند بوده‌است. این اثر، با دانش‌افزایی در زمینه اثرهای احتمالی تغییر آب‌وهوا بر سامانه‌های کوهستانی، می‌تواند ابزاری در جلبِ توجه پژوهشگزان، مسئولان و مردم به این مسئله مهم باشد. این کتاب ترجمۀ گزارش سازمان خواربار جهانی (FAO) است که در سال 2014 منتشر شده‌‌است. این کتاب برخی‌از جُستارهای مشخص در زمینۀ کوهستان و تغییر آب‌وهوا را به خوانندگان را ارائه می‌دهد. علاه ‌بر آن با مثال‌های متعددی از مناطق مختلف کوهستانی، در مورد موضوع‌های مطرح شده در کتاب، خوانندگان را با اثرهای عینی تغییر آب‌وهوا بر کوهستان آشنا می‌سازد. کتاب شامل 9 فصل است. علاوه ‌بر این، مقدمه‌ای گسترده از مطالعه بینستون (2005) که به شکل مروری انجام شده‌، در ابتدای کتاب آمده است. این مقدمه، دیدگاه مناسبی برای خوانندگان ایجاد می‌کند.
بدونِ شک، هنوز در میان مسئولان و مردم مسئله تغییر آب‌وهوا به‌عنوانِ یک دغدغۀ اساسی مطرح نیست. برنامه‌های مشخصی جهت شناخت اثرهای این پدیده پیاده نشده است. علاوه‌بر‌این که در زمینه تغییرهای احتمالی آب‌وهوا و اثرهای آن بر سامانه‌های زیستی ایران هنوز راهکار مدوّنی ارائه نشده ‌است و متاسفانه فقدان برنامه‌های سازگاری برای کاهش اثرها به چشم می‌خورد. این کتاب برای دانشجویان رشته‌های محیط‌زیست، منابع طبیعی، جغرافیا به ویژه آب‌وهواشناسی مناسب است و همچنین کوهنوردان، به‌خصوص در سرفصل‌های محیط‌زیست کوهستان و هواشناسی کوهستان نیز می‌توانند از آن بهره‌برداری کنند.
این کتاب در سالی منتشر می‌شود که شعار سال 2018 سازمان جهانی هواشناسی، «آماده‌باش جوی و هوشیاری آب‌وهوایی» و شعار روز بین‌المللی کوهستان در سال 2018، «کوه‌ها برای زندگی ما حیاتی» است. امید است این اثر نقشی هرچند کوچک در این زمینه داشته باشد.

هواشناسی کوهستان | بولتن | پايش و توسعه | مقالات و کتب مرتبط | تماس با ما | ارسال عکس | معرفی

الوند | آزادکوه | بغرو | تفتان | توچال | درفک | دماوند | سبلان | سماموس | سنبران | سهند | شاه معلم | علم کوه | قاش مستان | هزار

طراحی و اجرا: حسین حسين پور [هواشناسی استان گيلان]