هواشناسی کوهستان بولتن پيشبينی کوهستان هشدار پايش و توسعه مقالات و کتب مرتبط تماس با ما ارسال عکس معرفی

ژئومورفولوژی کوهستان

ژئومورفولوژی کوهستان

خوش‌رفتار، رضا، فرید‌مجتهدی، نیما،1397، ژئومورفولوژی کوهستان، نشر فرهنگ ایلیا، رشت.
کوهستان‌ها از مهم‌ترین واحدهای زیست‌محیطی هستند که زندگی بشر، تحتِ‌تأثیر آن‌ها قرار دارد. کوهستان، عامل کلیدی در تغییر و تنوع چشم‌انداز‌های جغرافیایی است که از بارزترین این تأثیرها، شکل‌گیری آب‌وهوای محلی متنوع و به‌تبع آن طبقه‌های ارتفاعی-‌زیست‌محیطی گوناگون است. کوه‌ها، آب‌انبارهای جوامع انسانی محسوب می‌شوند و منشاء رودهایی هستند که حیات مناطق پائین‌دست، به آن‌ها وابسته است. از دیگر جنبه‌های مهم مناطق کوهستانی، حفظ میراث تاریخی و یادمان‌های باستانی و رسوم و سنت‌های بومی است، علاوه‌براین، سیطرۀ مشهود کوهستان نسبت به زمین‌های اطراف، در بسیاری از مردم، احساس اعتبار، احترام، لذت و حیرت را برمی‌انگیزد. بیشتر ادیان و مذاهب مهم، کوه‌ها را متعالی می‌دانند.
مناطق کوهستانی در همه جای جهان دارای مسائل مشترک، فرهنگ‌ها و سامانه‌ها معیشتی جالب اما در معرضِ خطر هستند، آخرین پناهگاه حیات‌وحش و جزایری تمام عیار در دریای دشت‌های دگرگون شده به‌شمار می‌روند. نسبت به فرسایش، تغییرهای آب‌وهوایی بسیار حساس هستند و ترمیم‌پذیری آن‌ها از نظر پوشش جانوری و گیاهی بسیار کند است. به‌شدت در معرض مخاطره‌های طبیعی نظیر سیل، بهمن، حرکت‌های دامنه‌ای می‌باشند. «از نظر اقتصادی، سیاسی و اجرای قوانین، به‌طورِ عمده جزء مناطق حاشیه‌ای محسوب ‌می‌شوند. جریان دائمی مهاجرت جوانان، افراد ماهر یا تحصیلکرده را تجربه می‌کنند» (مجنونیان، 1386‌: 145).
ژئومورفولوژی کوهستان به‌دلیل‌اینکه در زمینه موضوع‌های مرتبط با یکی‌از پرانرژی‌ترین و فعال‌ترین سامانه‌های زمین به بحث می‌پردازد، از اهمیت به‌‌سزایی برخوردار است. شیب زمین‌ و انرژی ناشی‌از فعالیت‌های زمین‌ساختی، فرایندهای سطحی ژئومورفولوژیک را تحتِ‌تأثیر قرار داده‌است. به‌طورکلی بخش بزرگی از فرایندهای ژئومورفولوژیک و لندفرم‌ها منطبق بر عوارض کوهستانی هستند. جنبه‌های مختلف هندسی کوهستان به‌دلیلِ تأثیری که بر ویژگی‌های آب‌وهوایی و به‌وجود آوردن طبقات ارتفاع-آب‌وهوایی دارند، سبب پیدایش کمربندهای فرسایشی و نمونه شکل‌های ناهمواری شده که یکی‌از مباحث عمده ژئومورفولوژی آب‌وهوایی و ژئومورفولوژی کوهستان را تشکیل می‌دهد.
مباحث مرتبط با زمین‌گردشگری و طبیعت‌گردی به‌دلیل اهمیتی که کوهستان در تنوع زیستی و فراهم آوردن بسترهای مساعد جهتِ انجامِ چنین فعالیت‌هایی دارد، از دیگر عوامل توجه به ژئوفورلوژی کوهستان است. افزایش دانش در زمینۀ‌ ژئومورفولوژی کوهستان به درک بهتر مخاطره‌های محیطی به‌ویژه بسیاری از آن‌ها که به‌دلیل ویژگی‌های محیط کوهستان شدت و وسعتشان افزایش می‌یابد، کمک می‌کند. مناطق کوهستانی عرصه رخداد گاه‌و‌‌بیگاه مخاطره‌های طبیعی هستند که نه تنها محیطِ‌زیست و مردم این مناطق، بلکه مناطق مجاور و پایین‌دست را هم، متاثر می‌سازد. به‌طوری‌که برخی‌از سیل‌های مهیب، نسبت به مناطق کوهستانی که منشاء این سیل‌ها هستند، مناطق پایین‌دست را بیشتر تهدید می‌کنند.
با‌این‌حال، نکته‌ای که اهمیت بررسی این موضوع را در ادبیات علمی ژئومورفولوژی کوهستان شایانِ توجه کرده‌است، شرایط جغرافیایی و ژئومورفولوژیک سرزمین ایران است. یکی‌از ویژگی‌های سرزمین ایران، کوهستانی بودن آن است. بیش از نیمی از سطح کشور، در ارتفاع 1000 تا 2000 متر و حدود 16 درصد آن در ارتفاع بیش از 2000 متر قرار دارد که در آن تعدادی قلل مرتفع، 3000- 4000 متر، دیده می‌شود (جداری‌عیوضی، 1374: 11). قرارگیری سرزمین ایران در کمربند کوه‌زایی آلپ-هیمالیا و همچنین وجود چندین رشته‌کوه‌ عمده و ده‌ها قله و تودۀ‌ کوهستانی در این سرزمین، تبلور این ویژگی جغرافیایی است. مطابق شواهد موجود و مطالعه‌های انجام شده، وجود همین توده‌های کوهستانی به‌ویژه در دشت‌ها و بیابان‌های مرکزی ایران، شرایط زیست را در این پهنه‌های گرم‌وخشک فراهم آورده‌است. این مسئله نه تنها به‌دلیلِ به‌وجود آوردن شرایط محیطی و آب‌‌وهوای مناسب، تعدیل دمایی و شاید بارش بیشتر است، بلکه وجود این پهنه‌ها به‌ویژه با جنس سازندهای و شرایط ژئوموفورلوژی ساختمانی مناسب، شرایط را در به دام انداختن و ذخیره منابع آب مناسب مهیا ساخته‌است. بنابراین، اهمیتِ حیاتی کوهستان برای محیطِ‌زیست و مردم سرزمین ایران ناشناخته نیست. امری‌که شاید در به‌وجود آوردن شرایط معنوی مناسب در ارتقای این سامانه‌های طبیعی در حد تقدّس، در این سرزمین بی‌تأثیر نبوده‌است.
علاوه‌بر‌این، وجود سامانه‌های کوهستانی در شرایط آب‌وهوایی متفاوت و متنوع، ژئومورفولوژی کوهستان را در این سرزمین متنوع و پیچیده کرده‌است. تنوع آب‌وهوایی و به‌تبع آن فرایندهای هوازدگی و فرسایشی موجود، وجود سامانه‌های کوهستانی با منشاء شکل‌گیری گوناگون و همچنین تفاوت‌های جنس زمین و سن سازندهای شکل‌دهنده، بر تنوع مسائل ژئومورفولوژی کوهستان در ایران افزوده است. عدمِ‌توجه به این شاخه از ژئوموفولوژی، شاید پاسخ بسیاری از چالش‌های مرتبط با فعالیت بشر در نواحی کوهستان باشد. عدمِ‌توجه به شرایط ژئوموفولوژی کوهستان در برنامه‌ریزی طرح‌های اجرایی، سبب افزایش فراوانی، شدت برخی‌از مخاطره‌های طبیعی می‌شود. به‌رغم کوهستانی بودن سرزمین ایران، تاکنون به این بخش از ژئومورفولوژی ایران توجه کافی نشده‌است. هدف مترجمان این بوده که این کتاب، نقطه‌ آغازی برای توجه به این شاخه از ژئوموفولوژی باشد.
برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد جنبه‌های متفاوت کوهستان، می‌توانید به کارهای خوب هنریک مجنونیان و همکاران(1387) با عنوان حفاظت محیطِ‌زیست کوهستان، مدیریت زیست‌محیطی کوهستان و راهنمای زیست‌محیطی توسعه پایدار کوهستان، مراجعه کنید.
کتاب ژئومورفولوژی کوهستان یکی‌از اولین کتاب‌هایی است که در این زمینه تالیف شده‌است. در واقع این اثر به‌صورتِ مجموعه مقالاتی است که تحتِ سرپرستی اونز و اسلی‌میکر، دو تن از خبرگان ژئومورفولوژی کوهستان، تهیه شده‌است. در تدوین فصل‌های این کتاب، علاوه بر اونز و اسلی میکر، 10 نفر مشارکت داشتند که بعضی‌از بخش‌ها در موردِ مبانی ژئومورفولوژی کوهستان و برخی دیگر به بررسی یک منطقه خاص پرداخته است. با‌توجه‌به مشابهت‌های موضوعی با مسایل ژئومورفولوژی کوهستان در کشورمان، بخش‌هایی از کتاب انتخاب و ترجمه شده‌است. با‌توجه‌به اهمیت روزافزون جنبه‌های متعدد کوهستان‌ها برای بشر، امید است کتاب ژئومورفولوژی کوهستان، موردِ‌ توجه کارشناسان و دانشجویان رشته‌های علوم محیطی چون، جغرافیا، ژئومورفولوژی، منابع طبیعی، محیط‌ِ‌‌زیست، گردشگری، خاک‌شناسی و گروه‌های مردم‌نهاد زیست‌محیطی، کوه‌نوردان و غارنوردان، قرار گیرد.
مترجمان این اثر وظیفه خود می‌دانند که از جناب آقای دکتر سیاوش شایان، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس که به رغم مشکلات کاری متعدد، داوری این اثر را پذیرفتند، نهایت سپاس و قدردانی را داشته باشند. با‌این‌حال مسئولیت هرگونه کاستی بر عهده مترجمان خواهد بود.

هواشناسی کوهستان | بولتن | پايش و توسعه | مقالات و کتب مرتبط | تماس با ما | ارسال عکس | معرفی

الوند | آزادکوه | بغرو | تفتان | توچال | درفک | دماوند | سبلان | سماموس | سنبران | سهند | شاه معلم | علم کوه | قاش مستان | هزار

طراحی و اجرا: حسین حسين پور [هواشناسی استان گيلان]