هواشناسی کوهستان بولتن پيشبينی کوهستان هشدار پايش و توسعه مقالات و کتب مرتبط تماس با ما ارسال عکس معرفی

کارگروه ملی هواشناسی کوهستان
(چرایی و پیشینه)

مقدمه

هواشناسی کوهستان

علوم جوی (هواشناسی کوهستان و آب‌وهواشناسی) در شاخه‌های متنوع و مختلف در حوزه‌های کاربردی زندگی بشر ورود کرده‌است. نتایج این کنکاش‌های علمی درجنبههای مختلف زندگی بشر موردِ استفاده کاربران قرار می‌گیرد. از برنامه‌ریزی‌های روزمره زندگی، نوع پوشاک، که ناشی از پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت جوی است تا برنامه‌ریزی‌های بلندمدت آمایش سرزمین در پژوهش‌های علمی-اجرایی آب‌وهوایی. یکی از شاخه‌های کاربردی هواشناسی، هواشناسی کوهستان است. هرچند علی‌رغم اهمیت اینشاخه از علوم جوی، تعریف معین و یکسانی در منابع علمی جهانی آن وجود ندارد اما با این‌حال، صفت مکانی کوهستان وزن علمی-کاربردی این شاخه از هواشناسی را نمایان می‌سازد. کوهستان به عنوان یک واحد جغرافیایی با حوزۀ نفوذ و تاثیرگذاری بالا، بر فرایندها و وضعیت جوی سبب جلب توجه به این بخش شده است.
هواشناسی کوهستان به مسئله اثرمتقابل جو و یکی‌از مولفه‌های سامانۀ آب‌وهوای زمین یعنی سنگ‌کره می‌پردازد. هواشناسی شاخه‌ای از علوم محیطی است که با درک و شناخت فعل‌وانفعالات جو و فرآیندهای فیزیکی و دینامیکی آن، رسالت اصلی خود را که پیش‌بینی است، انجام می‌دهد. همانند هر رشته‌ای محیطی، هواشناسی دارای شاخه‌هایی است. در رسته هواشناسی کاربردی، شاخه‌هایی وجود دارند که به دلیل ذات و ویژگی‌هایِ مکانِ جغرافیایی، دارای تخصص و گرایش انحصاری شده‌است. همانند هواشناسی بیابان و هواشناسی کوهستان. هرکدام از این سامانه‌های طبیعی( مانند بیابان، کوهستان، دریا و ...)، به‌دلیلِ شرایطِ خاصِ جغرافیایی، پدیده‌ها و مخاطره‌های آب‌و‌هوایی و اندرکنششان با جو، توانسته‌اند شاخه‌ای مجزایی را در هواشناسی به خود اختصاص دهند. هدف اصلی این شاخه‌های تخصصی هواشناسی، واکاوی اثرات متقابل این عوارض جغرافیایی با جو و همچنین چالش‌های محیطی ناشی‌از پیچیدگی‌های جغرافیایی و تاثیرشان بر جو از یک‌سو و افزایشِ آگاهی از شرایط جویِ این واحدهایِ جغرافیایی به‌دلیلِ بکر و دور از توجه بودنِ این واحدها از سوی دیگر است (فریدمجتهدی وهمکاران: 1398).

هواشناسی کوهستان به دلیل ذات خود در حوزه‌های مختلفی کاربردی تاثیرگذار است. ازجمله:

  • مخاطره‌های طبیعی (آتش سوزی جنگل)
  • کشاورزی و باغ‌داری
  • حمل‌و‌نقل
  • فعالیت‌های ورزشی (کوهنوردی، دره نوردی و...)
  • گردشگری (طبیعت‌گردی‌)
  • آلودگی هوا
  • تغییر آب‌وهوا و پایش منابع آب

اهمیت کوهستان

کوهستان‌ها در میان واحدهای بوم سازگان طبیعی از اهمیت زیادی برخوردارند. ازجمله دلایل اهمیت این واحدهای زیست محیطی، ویژگی‌های طبیعی و انسانی آن‌ها است. این ویژگی‌ها منجر دو صفت مشخصه برای مناطق کوهستانی شده است. 1-پیچیدگی 2-ظرافت و شکنندگی.

ویژگی‌های محیط‌زیست طبیعی کوهستان

  • توپوگرافی پیچیده (شیب و جهت شیب)
  • شرایط جوی غیرقابل پیش‌بینی
  • آب‌وهوای پیچیده و متنوع
  • مخاطره‌های محیطی ویژه و متنوع
  • تنوع زیستی

مناطق کوهستانی به‌دلیل پیچیدگی توپوگرافی، مکان‌هایی با تغییرهای شدید ارتفاع، جهت شیب و شیب هستند. تمامی موارد ذکر شده ازجمله تاثیرهای مهم مولفۀ سنگ‌کره شرایط جو و آب‌وهوا را نشان می‌دهد. علاوه براین ازمنظر محیط زیستی کوهستان‌ها، کالا و خدماتی را به بشر ارائه می‌کنند که در برخی موارد ازجمله تامین آب شرب، تاثیر حیاتی دارد و نکته جالبِ توجه اینکه این وابستگی به شکل فزاینده‌ای در حال افزایش است.
مسئله کوهستان مدت‌ها است که در کانون توجه جهانی قرار گرفته است. از سال 2003 (تصویب روز بین‌المللی کوهستان) که تاکنون موضوع کوهستان و تغییر آ‌ب‌‌وهوا، یکی از بزرگ‌ترین مسائل مورد بحث در نشست‌های جهانی بوده است. هرساله نشست‌ها و همایش‌های بسیاری در این زمینه شکل می‌گیرد. نگاهی به آمار کالا و خدمات محیطزیستی کوهستان، دلیل این توجه و اهمیت را توجیه می‌کند. 25 درصد مساحت خشکی‌‌های زمین را کوهستان‌ها پوشش می‌دهند. 12 درصد جمعیت جهان در این مناطق زندگی می‌کنند. کوه‌ها 80 درصد از آب شیرین جهان را تامین می‌کنند. به دلیل همین نقش، به کوه‌های جهان برج‌ آب لقب داده‌اند. کوه‌ها حدود 23 درصد پوشش جنگلی زمین را در خود جای داده‌اند.


نقشه میزان اهمیت کوه‌ها‌ در تامین آب شرب.

توجه جهانی به مقوله کوهستان

  • انتخاب روز 21 دسامبر به عنوان روز جهانی کوهستان(سازمان ملل).
  • دستورالعمل 2030 توسعه پایدار سازمان ملل، اهمیت و آسیب پذیری کوهستان را مورد توجه قرار داده است.
  • پاراگراف 33 دستورالعمل 2030 سازمان ملل، روی اثرهای مدیریت پایدار منابع طبیعی و توسعه اقتصادی و بنابراین نیازهای حیاتی برای استفاده حفاظتی و توسعه از منابع آب، جنگل،کوه و مناطق خشک، حفظ تنوع زیستی، اکوسیستم و حیات وحش تمرکز کرده است.
  • در اهداف 15، 1-15، 4-15، 6-6 و فصل 13 دستورالعمل 21، محیط زیست کوهستان مورد توجه قرار گرفته است.

ایران، کشوری کوهستانی

کشور ایران علی‌رغم ذهنیت و جغرافیای ذهنی بسیاری، که آن را سرزمینی پست و هموار و گرم خشک تصور می‌کنند، سرزمین ناهموار است. ایران در میانه کمربند عظیم کوهزایی آلپ-هیمالیا قرار گرفته است. میانگین ارتفاع سرزمین ایران، 1400 متر است. بخش بزرگی از کشور ایران را نواحی مرتفع و کوهستانی شکل می‌دهد. نمود آن را می‌توان در مساحت نقاط ارتفاعی و شیب ایران مشاهده کرد. 53 درصد مساحت ایران در ارتفاعی بین 100 الی 2000 متری قرار گرفته‌است. 12 درصد مساحت ایرانی، شیب بالای 30 درصد دارد.


شکل3: موقعیت کمربند آلپ-هیمالیا

جغرفیای سیاسی ایران، بخشی از فلات بزرگ ایران است. اهمیتِ خاصیتِ فلات‌گونه بودنِ پهنۀ ایران در زمینۀ آب‌وهوای این سرزمین به‌شکل عام و همچنین به‌شکل خاص بر شرایط آب‌وهوایی واحدهای جغرافیایی کوچک‌تر آن، بسیار زیاد است. زمین‌ریخت‌شناسی فلات ایران به‌گونه‌ای است که شرایط جغرافیایی و آب‌وهوایی خاص خود را به‌وجود آورده‌است. وجود رشته‌کوه‌ها در حاشیۀ شمالی و غربی این فلات، با ارتفاع متوسط دیوارۀ 2000 متر و وجود ده‌ها قلۀ بالای 3000 متر در هرکدام، شرایط را برای به‌وجود آمدن بیابان‌های بادپناهی در فلاتِ ایران مهیا کرده‌است. اهمیت وجود این رشته‌کوه‌ها در وضعیت آب‌وهوایی ایران از آنجا روشن می‌شود که این مجموعه‌های کوهستانی به‌عنوان سدهای طبیعی در مقابل جهتِ نفوذ رطوبت ورودی به منطقه قرار دارند. همین مسئله سبب شده که اثر کوهستان بر وضعیت آب‌وهوای حوضه‌های داخلی بیشتر نمایان شود. از دیگر ویژگی‌های فلات ایران، ارتفاع میانگین بالای آن است که سبب شده از لحاظ ارتفاعی، ایران جزء کشورهای مرتفع و کوهستانی به‌حساب آید، این مسئله به‌همراه شرایط قرارگیری در حاشیۀ بادپناه سامانه‌های کوهستانی بر تشدید شرایط َبرّی در فلات ایران افزوده‌است.‌ ویژگی‌های دیگر که بر آب‌وهوای کشور تأثیرگذار است وجود قلل و توده‌های کوهستانی منفرد در جای‌جای این فلات پهناور است که سبب شده شرایط آب‌وهوایی در حاشیۀ مناطق بیابانی و نیمه‌بیابانی داخلی تأثیرگذار باشد. تاثیر کوهستان‌ها در ایران بر شرایط زیستی بشر ایران حیاتی بوده‌است. به گونه‌ای که به نظر کارشناسان، زندگی‌ و حیات بشر در فلات ایران وابسته به حضور این کوه‌ها بوده است.


نقشه ناهمواری‌های ایران

کوه‌ها به دو شیوه عمده حیات در این گستره جغرافیایی را تضمین کرده‌اند، تعدیل دمایی و تامین آب. کمتر سکونتگاه انسانسی در ایران میتوان یافت که به عنوان کانون جمعیتی در پسکرانهاش رشته کوه، توده کوهستانی و کوهی خودنمایی نکند، تهران، یزد، کرمان، شیراز و... .
نگاهی به نقشه جمعیتی کشور نشان از تراکم کانون‌های جمعیتی ایران در مناطق مرتفع یا نواحی با پسکرانه کوهستانی است. علاوه براین بخش بزرگی از شریان‌های حیاتی و را‌ه‌های مواصلاتی ایران، از مناطق کوهستانی می‌گذرد. این مسئله با توجه به تاثیر بی چون چرایی شرایط کوهستانی ایران در حیات مردم ایران، لزوم توجه به هواشناسی کوهستان را نشان می‌دهد. بخش بزرگی از پیش‌بینی‌های صادر شده در ایران برای مردم چه در زمینه کشاورزی و چه در زمینه امور روزمره، برای ساکنین نواحی کوهستانی و مرتفع ایران صادر می‌شود.


شکل1: راست- نقشه مناطق کوهستانی ایران (بالای 1400 متر) سمت چپ-نقشه تراکم جمعیت ایران.

تاثیر تغییر آب‌وهوا بر کوهستان

تغییرهای آب‌وهوایی منجر به دگرگونی‌های محیطی زیادی در چرخه طبیعی جهانی شده‌است. سرعت این تغییرها و اثرهای عظیم آنها، سبب واکنش‌های علمی-اجرایی در مناطق مختلف جهان شده است. تاثیر چنین تغییراتی در زیست‌بوم‌های شکننده و ظریفی چون کوهستان سبب توجه جهانی به این مسئله توجه شده است. نباید یادمان برود که یکی از کانون‌های عمده این تاثیر، تامین منابع آب شیرین و امنیت غذایی است. اهمیت این مسئله در ایران با توجه به ظرافت رابطه انسان و محیط و همچنین وابستگی عمیق ما به منابع آب کوهستان دوچندان است.
به‌عنوان‌مثال، تنها 16 میلیون (20 درصد جمعیت ایران) در استان‌های تهران و البرز، حیاتشان به منابع آب رشته‌کوه البرز وابسته است. تغییر آب‌وهوا درتمام دنیا به شدت اکوسیستم‌های کوهستانی را متاثر کرده است. بنابر پژوهش‌های اخیر، شدت روند گرمایش جهانی در مناطق کوهستانی بیشتر از مناطق کم ارتفاع است. تمامی موارد ذکر شده لزوم توجه به پایش شرایط جوی و اب‌وهوای درمناطق کوهستان را گوشزد می‌کند.

اهمیت هواشناسی کوهستان در ایران

  • اهمیت پرداختن به هواشناسی کوهستان در ایران
  • پیچیده بودن شرایط پیش‌بینی‌ مناطق کوهستانی
  • شرایط ناشناخته آب‌وهوایی و پدیده‌های جوی‌ مناطق کوهستان
  • تنوع پدیده‌ها و مخاطرات جوی کوهستانی در ایران
  • تمرکز جمعیت ایران بر مناطق کوهستانی، کوهپایه‌ای و مرتفع ایران
  • عبور مسیرهای ارتباطی عمده کشور از مناطق کوهستانی و گردنه‌های کوهستانی
  • تمرکز بخش بزرگی از فعالیت‌های کشاورزی کشور بر مناطق کوهستانی وکوهپایه‌ای
  • تاثیر گرمایش جهانی و تغییر آب‌وهوا بر مناطق کوهستانی از جنبه‌های مختلف، به ویژه تاثیر برمنابع برفی و آب شیرین

کارگروه ملی هواشناسی کوهستان

سازمان هواشناسی در راستای وظایف ذاتی خود، در تلاش توسعه و پیشرفت روزافزون با توجه به نیازهای کاربران در این حوزه و با توجه به پیشنهاد صورت گرفته از سوی گروه مطالعات کاربردی هواشناسی استان گیلان، اقدام به تاسیس کارگروه ملی هواشناسی کوهستان کرد. امید است با تشکیل یک کارگروه در سازمان، به موضوعیت هواشناسی کوهستان و تغییر آب‌وهوا در مناطق کوهستانی، هواشناسی کشور به‌عنوان یکی از متولیان علوم جوی از این جایگاه بکر، بهره کافی را برده و در راستای هدف‌های خود گام بردارد.
در جلسه‌ای در تاریخ 5 مرداد با توجه به موافقت اولیه ریاست محترم سازمان هواشناسی کشور، سرکار خانم دکتر سحر تاج‌بخش در دفتر حوزۀ معاونت و توسعه پیش‌بینی سازمان هواشناسی با حضور جناب آقای دکتر مجیدآزادی (معاون توسعه و پیش‌بینی سازمان)، دکتر احد وظیفه (مدیر اداره پیش‌بینی و هشدار سازمان هواشناسی)، مهندس پرویز رضازاده (مشاور سازمان هواشناسی)، مهندس محمددادرس (مدیرکل هواشناسی استان گیلان)، مهندس عابد (رئیس گروه تحقیقات کاربردی هواشناسی گیلان)، دکتر سمانه نگاه و دکتر نیما فرید‌مجتهدی (کارشناسان اداره کل هواشناسی گیلان) تشکیل شد. در این جلسه، ضمن ارائه پیشنهادات گروه، مباحث مورد نظر مورد نقد و بررسی قرار گرفت و باتصویب اعضا، این کارگروه تشکیل شد.

مصوبات جلسه عبارت است از:
1- تشکیل کارگروه ملی هواشناسی کوهستان.
2- تهیه نقشه راه این کارگروه توسط کارشناسان پیشنهاد دهنده.
3- قرارگیری مرکز و دبیرخانه ملی این کارگروه در استان گیلان.

هواشناسی کوهستان | بولتن | پايش و توسعه | مقالات و کتب مرتبط | تماس با ما | ارسال عکس | معرفی

الوند | آزادکوه | بغرو | تفتان | توچال | درفک | دماوند | سبلان | سماموس | سنبران | سهند | شاه معلم | علم کوه | قاش مستان | هزار

طراحی و اجرا: حسین حسين پور [هواشناسی استان گيلان]